فراورده های تزریقی

 

در میان مردم این تصور رایج وجود دارد که فرآورده های تزریقی به مراتب بهتر از داروهای خوراکی هستند، اما متخصصان با این نظر مخالفند و از تزریق به عنوان یک روش تهاجمی با خطر فوق العاده بالا نام میبرند که در سیستم درمان سرپایی ضرورتی ندارد و این روش را مخصوص درمان های اورژانس و یا زمانی که از راههای دیگر بویژه راه خوراکی نمیتوان استفاده نمود، می دانند. به اعتقاد اکثر کارشناسان، ناآگاهی جامعه و فرهنگ و باورهای غلط رایج در میان مردم، دلیل افزایش تجویز و مصرف دارو و استفاده بیش از حد راه تزریقی جهت مصرف دارو، نسبت به استانداردهای جهانی است . ویژگی بارز فرهنگ دارویی در ایران، مصرف بیش از اندازه داروهای تزریقی است که در مقایسه با کشورهایی که از لحاظ سطح بهداشتی مشابه کشور ما هستند، بسیار بالاتر است.

 

تَزریق در پزشکی به معنی روشی جهت وارد کردن داروهای مایع (آمپول) یا واکسن به داخل بدن با استفاده از سرنگ و سرسوزن تیز است. عمل تزریق بجز سرنگ با وسایل دیگری همچون جت اینجکتور (اسپری زیر پوست بدون سوزن) نیز انجام میشود.

 

محلول تزریقی شکل محلول تزریق عاری از میکروب است و به این معنی است که هیچ گونه میکروب، ویروس یا ماده ارگانیک که به وسیله میکروبها ساخته میشود در محلول تزریقی وجود ندارد.

 

داروهای تزریقی محلول های استریلی (مایع دارویی عاری از میکروب است) هستند که حاوی یک یا چند ماده دارویی هستند که از طریق تزریق وریدی، عضالنی، زیرجلدی و یا سایر راه های تزریق (داخل سرخرگ، مفصل، نخاع) به کار می رود. نوع تزریق به ماهیت دارو و شرایط درمان بستگی دارد. انتخاب نوع تزریق بستگی کامل به نوع، مقدار و همچنین زمان اثر دارو دارد.

 

تزریق زیر پوستی یا زیر جلدی: دارو مستقیما به زیر سطح پوست تزریق می شود و هنگام تزریق باید دقت شود سوزن در رگ های خونی فرو نرود. اثر بخشی آن آهسته تر از انواع تزریق عضالنی و وریدی است. ماساژ محل تزریق می تواند سرعت جذب را افزایش دهد.

 

تزریق عضلانی: دارو در عضله تزریق می شود. دارو از این طریق زودتر از راه زیرپوستی جذب می شود زیرا در عضلات عروق بیشتری وجود دارد. در صورتی که بخواهند اثر دارو فورا ظاهر شود و ضمنا نتوان از راه وریدی تزریق نمود از راه عضلانی تزریق می شود. برای تزریق حجم های 1.5تا 5 میلی لیتر دارو به کار می رود. باید دقت نمود تزریق داخل رگ های خونی صورت نگیرد. معمولا پس از 20- 15 دقیقه دارو شروع به اثر می کند.

 

تزریق وریدی: داروهای تزریق وریدی بایستی کاملا استریل و آپیروژن باشند. از آنجا که دارو به داخل رگ تزریق و مستقیما وارد خون می گردد تاثیر دارو بسیار سریع است ولی تزریق از این راه نباید خیلی سریع صورت بگیرد زیرا سبب شوک تزریقی شده و می تواند روی قلب و مغز اثر سوء داشته باشد. این نوع تزریق برای تزریق حجم های 1 میلی لیتر و بالاتر به کار می رود.

 

در ایران، مصرف سرانه داروهای تزریقی در سال، چهار برابر میانگین جهانی است، این در حالی است که تزریق کردن، به تنهایی و جدای از عوارض دارو، خود فرآیندی خطرآفرین است.

 

داروی تزریقی بهتر است یا خوراکی؟

 

شاید شما هم جزو افرادی باشید که معتقدند داروی تزریقی بهتر از نوع خوراکی است، چون سریع تر اثر می کند و باعث می شود روند درمان زودتر طی شود. اما واقعیت چنین نیست و هر بیماری ای برای درمان، نیاز به داروهای خاصی دارد که نوع تزریقی یا خوراکی دارو را پزشک تشخیص می دهد.

 

اصوال داروها به چند دسته ی کلی تقسیم می شوند و بسته به نوع بیماری، پزشک تشخیص می دهد که بیمار نیاز به داروی خوراکی دارد یا تزریقی. بعضی از داروها توسط روده جذب نمی شوند و باید با تزریق آمپول وارد بدن شوند. گاهی اوقات نیز دوز تجویزی دارو زیاد است مانند آنتی بیوتیک ها، که باید از طریق رگ جذب شوند و به همین دلیل تزریق، بهترین انتخاب است. اما در بسیاری از مواقع دارو باید به صورت شربت یا پودر حل شدنی در آب مصرف شود و داروی تزریقی در این مورد، بی فایده و حتی زیان آور است.

 

بیش از نیمی از عوارض به ثبت رسیده در مرکز ملی ثبت عوارض ناخواسته داروها ( ADR) ناشی از مصرف داروهای تزریقی بوده است و اکثر اوقات عوارض جانبی داروهای تزریقی نسبت به داروهای خوراکی بیشتر است و نباید به پزشک جهت تجویزداروی تزریقی اصرار کرد.

 

اثر بخشی داروهای تزریقی لزوماً بیشتر از داروهای خوراکی نیست.

 

داروهای تزریقی می توانند منجر به بروز عوارض خاصی از جمله آسیب به عصب در محل تزریق ، آسیب به عروق در محل تزریق ، آبسه یا سایر عوارض در محل تزریق خون مردگی و خونریزی های زیر پوستی ، ایجاد زخم و باقی ماندن جای آن در محل تزریق شود که با مصرف فرآورده های غیر تزریقی قابل پیشگیری است.

 

همچنین احتمال ابتلاء به بیماریهای عفونی همچون هپاتیت B ،هیپاتیت  Cو ایدز در میان بیماران ،کادر درمانی و عموم جامعه در اثر تزریق غیر ضروری افزایش می یابد و یکی از راههای پیشگیری از انتقال این بیماریها کاهش تجویز و مصرف غیر ضروری داروهای تزریقی می باشد.

 

از آنجا که داروی تزریقی سریعاً در خون پخش میشود، کنترل و درمان عوارض ناشی از داروهای تزریقی ، در بسیاری از موارد ، نسبت به سایر اشکال دارویی مشکل ترمی باشد.

 

به هنگام تزربق یک داروی تزریقی حتماً باید در رابطه با سابقه پیدایش عوارض در برخورد قبلی با سایر اشکال داروی مورد نظر اطالع داشت، زیرا بروز مجدد آن عارضه می تواند کشنده و یا تهدید کننده حیات باشد.

 

استفاده خوراکی از داروها آسانتر از تزریق عضلانی است و در عین حال در درمان بسیاری از بیماریها به همان اندازه مو ٔثر است. داروهای خوراکی باعث ایجادد درد یا گسستگی در سد پوستی بدن نمیشوند.

 

در مورد داروهای مشابه، باز هم اولویت با داروی خوراکی است؛ مثال اگر دارویی هم به صورت آمپول و هم به صورت قرص و کپسول موجود باشد، توصیه ما این است که بیمار حتی الامکان داروی خوراکی را مصرف کند، زیرا هر تزریقی می تواند یک واکنش به همراه داشته باشد و بروز حساسیت از جمله مهمترین عوارض داروهای تزریقی است. در صورت بروز حساسیت دارویی در قرص و کپسول و شربت، می توان مصرف آن را بلافاصله قطع کرد و یا حتی با شستشوی معده، دارو را از بدن خارج کرد، اما در صورت بروز حساسیت داروی تزریقی، اقدام خاصی نمی توان انجام داد. بنابراین عوارض داروهای خوراکی بسیار کمتر از انواع تزریقی است و همواره در علم پزشکی توصیه می شود که از درمان های تزریقی کمتر استفاده شود.

 

متاسفانه بسیاری از افراد بر این باورند که داروی خوراکی بی تاثیر است و فقط با تزریق آمپول، بیماری شان بهبود می یابد. حتی بیمارانی هم وجود دارند که با مراجعه به پزشک از او می خواهند که برای آنها داروی تزریقی تجویز کند و استدلال شان هم این است که داروی خوراکی بر بدن آنها تاثیری ندارد و به پزشکی که برایشان داروی تزریقی تجویز نکند، مجددا مراجعه نمی کنند؛ مگر اینکه حداقل یک قلم داروی تزریقی (مثال ب- کمپلکس) در نسخه آنها وجود داشته باشد.

 

توجه به نکات زیر ضروری می باشد:

انجام تزریقات نیاز به شرایط محیطی مناسب و رعایت لزومات بهداشتی مانند استریلیزه کردن مکان تزریقات، برخورداری از تخصص لازم در این زمینه و گذراندن دورههای تئوری و عملی دارد.و این امر هزینه تقبل شده توسط بیمار و سیستم بهداشتی را افزایش می دهد.

 

 تزریق آمپول از جمله موارد پزشکی لازم بوده که باید زیر نظر پزشک و در مرکز بهداشتی انجام شود.

 

اکثر افراد در هنگام تزریقات از شدت ترس دچار افت فشار خون شده و این عکسالعمل بدن، شوک های مقطعی را در هنگام تزریقات به دنبال دارد. شوک های عضلانی مقطعی از عوارض تزریقات ناایمن است.

 

  ایجاد حساسیت نسبت به نوع خاصی از داروها مانند پنی سیلین با وجود چندین نوبت استفاده فرد از داروهای فوق از جمله عوارض دیگر تزریقات ناایمن در منازل است.این نوع از داروها در صورت واکنش بدن و داشتن آلرژی از سوی افراد خطرات جبران ناپذیری از جمله مرگ را به دنبال داشته که باید با رعایت نکات فوق تزریق این قبیل داروها در مراکز بهداشتی انجام شود.

 

  از جمله دیگر عوارض تزریقات ناایمن عدم تشخیص خرابی دارو از سوی افراد غیر متخصص است. در بعضی از موارد داروها با گذشتن تاریخ انقضا یا رعایت نکردن شرایط محیطی لازم دچار خرابی شده وافراد با عدم تشخیص این مهم مشکلات جبران ناپذیری را برای خود ایجاد میکنند.

 

از جمله داروهایی که در ایران بطور رایج بصورت غیر منطقی به شکل تزریقی مصرف میشود میتوان به موارد زیراشاره نمود:

 

آنتی بیوتیک ها

 

پس از کشف پنی سیلین در اوایل دهه 1940 میلادی، «تزریق پنیسیلین» با بهبود چشمگیر برخی بیماری ها همراه شد. از آن زمان تا به حال تزریق پنی سیلین به یکی از نمادهای قدرتمند طب تبدیل شده است.

 

منافع مصرف تزریقی آنتی بیوتیک ها احتمالا محدود به شرایطی است که در آنها حصول اطمینان از رسیدن دارو به بدن ضروری است. به عنوان مثال در مواردی که بیمار قادر به تحمل داروی خوراکی نیست (مثل تهوع یا عدم توانایی بلع) یا در موارد شک به پذیرش بیمار (به عنوان مثال به علت فراموشی یا عدم تمایل به مصرف دارو)، و نیز دربرخی بیماریهای خاص، استفاده از آنتی بیوتیک های تزریقی مناسب تر است، اما به یاد داشته باشیم که این تفکر که داروهای تزریقی قویتر هستند و تا ٔثیرات روانی بیشتری به دنبال دارند به اثبات نرسیده است و دلیلی ناکافی برای انتخاب روش تزریقی به جای مصرف خوراکی آنتی بیوتیک ها است که ارزانتر، بدون درد و با عوارض جانبی کمتری همراه است.

 

به عنوان مثال سفتریاکسون یک آنتی بیوتیک تزریقی است که عدم رعایت برخی نکات در تزریق این فرآورده از جمله تزریق سریع وریدی و همچنین تزریق در مراکزی که فاقد امکانات و تجهیزات سیستم احیا هستند موجب گردیده است که در صورت بروز واکنش های شدید امکان کنترل و انجام اقدامات درمانی مناسب وجود نداشته باشد.

 

چند توصیه برای کاستن احتمال بروز عوارض خطرناک ناشی از مصرف سفتریاکسون:

 

1 . از تجویز دارو در مواردی مانند سرماخوردگی و مواردی که از جمله موارد مصرف تایید شده این فرآورده نیست اکیداً خودداری شود. همچنین از جایگزین نمودن فرم تزریقی آنتی بیوتیک ها در مواردی که اشکال خوراکی موثر و قابل تجویز هست جداً پرهیز شود.

 

2 . توصیه می شود قبل از تزریق سفتریاکسون سابقه حساسیت فرد به سفالوسپورینها و پنی سیلین ها بررسی شود. مصرف دارو در افراد حساس به سایر سفالو سپورینها ممنوع بوده و در افراد حساس به پنی سیلین نیز تنها در صورت ضرورت و عدم امکان ا ستفاده از سایر داروها تزریق باید با احتیاط فراوان صورت پذیرد.

 

3 .با توجه به یافته های جدید سازمان غذا و دارو امریکا FDA و گزارش مرگ نا شی از مصرف همزمان سفتریاکسون با فرآورده های حاوی کلسیم، مصرف همزمان سفتریاکسون با محلولها و یا فرآورده های حاوی کلسیم حتی بصورت تزریق از رگ های متفاوت ممنوع بوده و مصرف محلول ها و فرآورده های حاوی کلسیم تا 94 ساعت پس از آخرین دوز سفتریاکسون نیز در تمام گروه های سنی ممنوع

 

4 . با توجه به تاثیر سرعت تزریق سفتریاکسون بر میزان وقوع و کنترل عوارض آن توصیه میشود از تزریق سریع وریدی جلوگیری بعمل آمده و تزریق سفتریاکسون در ممحلول مناسب حداقل 15 الی 32 دقیقه به طول انجامد.

 

5 .تزریق دارو بایستی صرفاً توسط افراد مجرب و در مراکز مجهز به سیستم احیا انجام گیرد.

 

6 .با توجه به توانایی سفتریاکسون در جابجایی بیلی روبین از محل اتصال آن به آلبومین پلاسما و احتمال بروز انسفالوپاتی ناشی از افزایش سطح بیلی روبین، مصرف سفتریاکسون در نوزادان مبتال به هایپربیلی روبینمیا(بویژه نوزادان نارس) ممنوع می باشد.

 

داروهای ضد حساسیت بویژه کورتونها:

 

مطالعات متعدد دربار ه مقایسه تزریق عضلانی کورتونها با مصرف خوراکی آنها تفاوت معنی داری در پیامد بیماری ها نشان نداده اند، از طرفی مصرف خوراکی کورتونها مشکلاتی مثل درد، اضطراب و هزینه های مربوط به تزریق دارو را به دنبال ندارد ومعمولا به خوبی از سوی بیماران در هر گروه سنی تحمل میشود و دارای عوارض جانبی کمتر یا ملایمتری است.

 

ویتامین ب10 وب کمپلکس:

 

یکی از موارد رایج در میان اغلب مردم و نسخه برخی از پزشکان، تزریق هفتگی ب12و ب کمپلکس است، اما بهتراست بدانیم کمبود ویتامین ب 12 چندان شایع نیست و در افرادی که رژیم غذایی متعادل شامل گوشت، تخم مرغ ، ماهی، شیر و دیگر فرآورده های لبنی دارند، میزان نیاز روزانه آنها به این ویتامین برطرف شده است و دیگر نیازی به مصرف مکمل ویتامین ب12 ندارند و تزریق هفتگی ب12 کاری بس بیهوده و گاهاً مضر است .کمبود این ویتامین در افرادی اتفاق می افتد که به مدت طولانی گوشت مصرف ننموده اند (مثل افرادی که رژیم گیاه خواری دارند) یا قسمتی از معده آنها برداشته شده است ویا افرادی که مصرف طولانی مدت داروهای مهارکننده ترشح اسید معده را داشته اند که در اینصورت طبق صلاحدید پزشک شکل تزریقی آن تجویز میگردد. در صورت کمبود بقیه ویتامین های خانواده ب نیز که البته تشخیص آن بعهده پزشک است ، میتوان از شکل خوراکی ویتامین ب کمپلکس بهره جست.

 

مسکن ها:

یکی دیگر از دستجات دارویی که در بسیاری از موارد بطور غلط به شکل تزریقی تجویز میشود داروهای مسکن است، این موضوع بحدی بوده که باعث شده در اثر مصرف بیش ازحد آنها بویژه در مورد دیکلوفناک، عوارض نسبتاً نادر شکل تزریقی دارو با شیوع درخور توجهی بصورت فلج پا در ایران مشاهده شود و در نهایت برای جلوگیری از این عارضه توزیع داروهای مسکن تزریقی فقط محدود به بیمارستانها و در مانگاه ها شود، حال آنکه در این باره نیز در مواردی که مسکن های خوراکی در دسترس است و بیمار قادر به مصرف خوراکی آنهاست استفاده از روش تزریقی جایز نمی باشد و جز در مواردی که بیمار مبتلا به درد حاد میباشد روش تزریقی جایز نبوده و هزینه و خطرات احتمالی بیشتری دارد.

 

نتیجه گیری:

 

جز در موارد استثنا، هیچ یافته قطعی مبنی بر اینکه روش تزریقی بر مصرف خوراکی داروها ارجحیت دارد، وجود ندارد بلکه معایبی چون درد، احتمال ورود اتفاقی سوزن به بدن، امکان انتقال عفونت، هزینه درمانی بالا، نیاز به افراد کارشناس جهت تزریق، عدم امکان حذف دارو در صورت تزریق بیش از حد، ایجاد آبسه در محل تزریق و... را نیز دارد.

 

بهتر است بدانیم که داروهای تزریقی برای زمان هایی است که اثر سریع درمانی ضروری است، یا بیمار قادر به مصرف داروی خوراکی نیست، یا مواردی که دارو در صورت مصرف از راه خوراکی از بین رفته و بی اثر میشود و یا از دستگاه گوارش قابل جذب نمی باشد و استفاده از آن در سایر موارد چندان موجه و منطقی نیست.